Бөтә яңылыҡтар

Мондалтдыме кече – Сеҥымаш

(Незабываемый день Победы. Внеклассное мероприятие в V – XI классах)

Тÿҥ шонымаш. Шке шочмо элым пагалаш туныкташ, Кугу Ачамландылык сарыште вуйым пыштыше салтак-влакын подвигыштым шарнаш условийым ямдылаш.
Тулан жап годым
  1. Вӱдышӧ. (Муро сем йоҥа) 1941ий. Мотор кеҥеж кече. Яндар канде кава гыч кече куанен онча. Пӱртӱсшат, игечыжат лӱмынак ала-мо, марий калыкын пайремже сылне лийже манын, тӱзлана. Пӱтынь калык, мотор вургемым чиен, нӧлталтше, весела кумылын уремыш лектын. Марий калык ден пырля рушыжо, татарже, чувашыже, башкирже да моло тӱрлӧ калыкат мурым мурен ошкылыт. Но…
  2. Нӧлталтыч тул, кӱдырчан шÿч касвечын.
    Тÿҥале эл тумым война тул нулаш…
    Татлан чарныде, пуйто йӱд дене кече,
    Илаш-колаш лекте кугу кредалмаш.
    1. Вӱдышӧ. Кугу Ачамландылык сар. Шочмо элнан эрыкше, ончыкылык пиалже, волгыдо кечыже верч марий калыкын эргышт ден ӱдырыштат илаш-колаш кредалыныт. Ятыр еҥын ӱмыржӧ, волгыдо пиалан йӧратымашыже лугыч кӱрылтын.
    2. Вӱдышӧ. Фронтышто веле огыл, тылыштат йӧсӧ лийын. Шем фашизмым сеҥышаш верч колхозник-влак вийым чаманыде кок-кум еҥ олмеш пашам ыштеныт.
    3. Вӱдышӧ. Кугу Отечественный сар пытымылан шымле вич ий. Тӱжем индеш шӱдӧ нылле визымше ийым калык нигунамат ок мондо. Сеҥымаш шке толын огыл. Сеҥымаш верч мемнан кочана-влак тӱжем ныл шӱдӧ латкандаш кече кучедалыныт (1418).
    4. 1 йоча. Мыняр вӱр йоген, мыняр салтакын ӱмыржӧ лугыч лийын. Мыняр еш шочын огыл. Мыняр йоча ош тӱням ужын огыл.
      2 йоча. Фронтышто лийше салтакым ме пагалена.
      3 йоча. Тыныс илышым арален кодышо салтаклан пеш кугу тау мутым ойлена.
      4 йоча. Шочмо элнам фашист-влак деч саклен кодымыштлан мланде марте вуйнам савена.
      Вӱдышӧ. Мемнан пиал верч вуйым пыштыше-влакым огеш лий мондаш. Сареш колышо-влакым шарнен, айста ик минут шып шогена. (Шыпланыме минут.)
      1. Вӱдышӧ. Кажне поро айдеме сареш колышо-влак ончылно вуйым сава.
      2. А. Букетов «Ок мондалт»
        Паленам мый,
        Мо тугай война,-
        Лектын кайыш фронтыш
        Ачана.
        Ок мондалт тыгае
        Нигунам:
        Шинчавӱд ден
        Шӱргым мушкынам.
        Йӧсӧ огыл
        Емыжым погаш,
        Неле
        Тудын шумыжым вучаш.
        Емыж шумымат
        Вучаш лиеш,-
        Тулыкеш кодаш
        Ой, йӧсӧ пеш.
        Эрык верч
        Кредалме пасуэш
        Колыш ачаем.
        Чонем шортеш.
        1. Вӱдышӧ. Марий литературышто Кугу Отечественный сар теме пеш кугу верым налын шога. Шуко писатель ден поэт война нерген возен. Шукышт шкат тушман ваштареш кучедалыныт, ятырже тушман ваштареш кредалмаште колен. (Тунемше-влак писатель-фронтовик-влакын портретышт дене шогалыт, кажныже ойла, кӧн портретше.)
        2. Йоча. Кугу Отечественый сар пасуэш шке вуйыштым пыштеныт поэт да писатель-влак кокла гыч: 27 еҥ Шадт Булат, Г Ефруш да молат. Шке мастарлыкыштым ты сар тулеш Н.Лекайн, М.Казаков, В. Столяров, Д. Орай, Г.Матюковский шуареныт, да сар деч шуко варат шке сылнымутыштышт саде шучко пагытым шӱм корштен ончыктеныт, шарналтеныт.
          2. Вӱдышӧ. Шадт Булатын «Куатле Родина ӱжеш» почеламутшо кажне еҥын шӱмжым тарватен, шочмо элым пеҥгыдын аралаш, тушманым чот кыраш кумылаҥден. Поэтын мутшо куатлын йоҥген:
          Йолташ, советский патриот,
          Кидеш винтовкым кучо чот!
          Кредал фашизм ваштареш! –
          Куатле Родина ӱжеш.
          1. Вӱдышӧ. Миклай Казаков «Йӧратыме поэзий йолташем» почеламутыштыжо возен:
          2. Лишемже манын, сеҥымаш мемнан дек,
            Эше волгалтше илыш верч тыршен,
            Тый ончык ӱж, атакышке наҥгае,
            Йӧратыме поэзий йолташем!
            1. Вӱдышӧ. Шӱмеш шочшо виян поэзий шомакышт дене пырля поэт-влак сар тул коклашке пуреныт.
            2. Пуля
              Пуля, пуля…
              Эл ӱмбалне шӱшкен.
              Пуля, пуля
              Ача шӱмым шӱтен,
              Ача шӱм гоч эртен,
              Савырнен шинчавӱдыш.
              Савырнен шинчавӱдыш
              Ава шӱргым нӧртен.
              Ава шӱргым нӧртен
              Эрге оҥыш йоген.
              Эрге оҥыш йоген.
              Рвезе шӱмыш витен.
              1. Вӱдышӧ. Совет калык тушман ваштареш ик еҥ гай шогалын. Сеҥымашым лишемдаш ӱдыр-влакат полшеныт. Теве Марий кундем гыч лӱддымӧ ӱдыр Ольга Тихомирова нерген 6 классыште тунемше палдара.
              2. «Партизанка Ольга Тихомирова»
                Тунам лийын Йошкар-Ола кӱдынь
                Лапшино лӱман ик руш села.
                Кушкын тушто мотор поро ӱдыр,
                Тудын чапше нерген муро ойла.
                Кунам элыш тушман керылт тольо,
                Шкенжын кумыл дене сарыш каен.
                Комсомол Тихомирова Ольгам
                Партизанский отрядыш колтен.
                Командир кенеташте шуҥгалтын-
                Отряд кодын оза деч посна.
                Тушман ваке отрядым нӧлталын
                Комсомолка – герой ӱдырна!
                Лийын ӱдыр моткоч тале, чулым,
                Элна ден калыкнам йӧратен.
                Мемнан верчын пурен Ольга тулыш,
                Мемнан верч ужар вуйжым пыштен.
                1. Вӱдышӧ: Марий ялыш вӱран кредалмаш, фронт тул толын шуын огыл, но сарын кочыжо кажне гаяк суртыш шеҥын пурен.
                2. Ялеш ӱдырамаш, йоча, шонго-влак гына кодыныт. Неле паша, пеле шужен илымаш, фронтлан полыш…
                  1. Вӱдышӧ. Йоча-влак неле пашам ыштеныт, войнаш кайыше ачаштым вашталтеныт. Но йӱдшӧ-кечыже ачаштым вученыт.
                  2. Вӱдышӧ. Калыкын илышыштыже сар – чот шучко пагыт. 1941 – 1945 ийлаште лийше Кугу Отечественный сар мыняр еҥым пытарен.
                  3. Презентаций (икмыняр портрет-влак)
                    1. Вӱдышӧ. Кӧн ачаже, шольыжо, изаже, марийже колен. Шучко увер, похоронка-влак ялыш толыныт. Изи ӱдыр – почтальонка, тудо серыш-влакым шалатен коштеш. Сарыште ик изаже колен, ынде кокымшо изаж нергенат похоронка толын. Почтальонка ӱдыр ок пале, кузе тидым аважлан ончыкташ.
                    2. Вӱдышӧ. Сеҥымаш!
                    3. Шучко фашизмым мемнан элна сеҥен. Калык шке элжылан эрыкым, пиалым арален кодаш чыла вий дене, шукышт шке илышышт дене полшышо-влакым нигунам-нигунам ок мондо. Нунылан памятникым, монументым шогалта. «Нимо мондалтын огыл, нигӧ мондалтын огыл» манме ой илышыш пеҥгыдын шыҥа.
                      (Сем йоҥга)
                      «Сенымаш»
                      Ончык илышын ӱшанже,
                      Ме, йоча-влак, кушкына.
                      Тыныс лийже тӱнямбалне,
                      Сар огеш кӱл мыланна.

                      Мланде мучко шергылталже
                      Тиде пенгыде ойна:
                      – Тек йоча-влак огыт пале,
                      Мо тугай осал война.

                      Тыныс илыш пиалнаже
                      Лийже курым-курымеш!
                      Сылне, тынысле жапнаже
                      Мыланна верч пеледеш.

                      Ончык илышын ӱшанже,
                      Ме, йоча-влак, кушкына.
                      Тыныс лийже тӱнямбалне,
                      Сар огеш кӱл мыланна.
                      В.А. ШАМУРАТОВА, учитель марийского языка и литературы школы № 8 г. Бирска