Яныбай Хамматовтың тормошо һәм ижады буйынса өҫтәл уйындары комплекты

уникаль белем биреү сараһы. 

Уйындар билдәле башҡорт яҙыусыһының ижадына ҡыҙыҡһыныу уятыу, уның биографияһының һәм әҫәрҙәренең төп аспекттарын асыу өсөн эшләнгән. Һәр уйын төрө хәтерҙе һәм иғтибарҙы яҡшыртыуҙан алып аҡыл даирәһен киңәйтеүгә тиклем ниндәй ҙә булһа күнекмәне үҫтереүгә йүнәлтелгән. Ҡатнашыусылар додекаэдр менән танышып, тримино, пазл төҙөп, Яныбай Хамматовтың ижады тураһында белемдәрен тикшерә аласаҡ. Был уларға әҙәбиәт һәм тарих өлкәләрендә белемдәрен байытыуҙан тыш, тәнҡитле фекерләүҙе һәм аналитик һәләттәрҙе үҫтерергә ярҙам итәсәк. 

1. ЯныбайХамматовтың биографияһы һәм ижады буйынса  додекаэдр

Маҡсат: уҡыусыларҙы башҡорт яҙыусыһы Яныбай Хамматовтың тормошо һәм ижады менән таныштырыу, ҡыҙыҡһыныу уятыу, коммуникатив күнекмәләр үҫтереү.

Яныбай Хамматовтың биографияһы һәм ижады буйынса 12 факттан торған додекаэдр III – IV  класс уҡыусыларына тәғәйенләнгән.

Факттар:

1. Яныбай Хаммат улы Хамматов (1925 – 2000).
2. Белорет районы Исмаҡай ауылында тыуған.
3. Белорет ҡала һәм районының почетлы гражданины.
4. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
5. Яҙыусы-романист. 18 роман авторы.
6. “Бөртөкләп йыйыла алтын” әҫәре буйынса фильм төшөрөлгән.
7. Үҫмер сағында алтын йыуыу приискыларында эшләгән.
8. “Тыуған көн” романы Советтар Союзы Геройы Миңлеғәли Ғөбәйҙуллиндың ҡаһарманлығы тураһында.
9. Белорет ҡалаһының Башҡорт гимназияһы Я. Хамматов исемен йөрөтә.
10. “Төньяҡ амурҙары” романында башҡорттарҙың 1912 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында һүҙ бара.
11. Әҙип – Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.
12. “Башҡорттар китте һуғышҡа” романы 112-се  Башкомдивизияһының  яу юлы хаҡында.

Додекаэдр – ун ике бишмөйөшлө фигуранан торған туп. Уны картон  ҡағыҙҙан эшләргә мөмкин.

Додекаэдрҙы башланғыс кластарҙа күргәҙмә әсбап булараҡ ҡулланырға тәҡдим ителә. Уның һәр фигураһында Я. Хамматовтың тормошона һәм ижадына ҡағылышлы факттар бирелгән.

Додекаэдр ярҙамында балаларға яҙыусының биографияһы һәм ижады тураһында мәғлүмәт биреү, белемдәрен нығытыу, тематик уйындар һәм әңгәмәләр үткәреү отошло буласаҡ. Был тупты ҡулланыу дәрестәрҙе интерактив һәм мауыҡтырғыс итергә мөмкинлек бирә, балаларҙа әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныу уята һәм ижади фекерләүҙе үҫтерә.

1. Я. Хамматовтың романдары буйынса пазлдар йыйылмаһы

Уйындың маҡсаты: балаларҙа башҡорт яҙыусыһы Яныбай Хамматовтың ижадына ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятыу; логик фекерләү, иғтибарлылыҡ һәм ныҡышмалылыҡ күнекмәләрен үҫтереү.

Был уйын Я. Хамматов романдары буйынса пазлдар йыйылмаһынан тора, уларҙың һәр береһе яҙыусының “Бөртөкләп йыйыла алтын”, “Башҡорттар китте һуғышҡа”, “Төньяҡ амурҙары” романдарының береһендәге күренеште, фактты, персонажды йәки әһәмиәтле объектты иллюстрациялай. Йыйылма V – VI  класс уҡыусыларына тәғәйенләнгән.

«Бөртөкләп йыйыла алтын» романы

– Прииск, старателдәр

– Быҙау көтөүсе Ғәйзулла

– Хазина таптым, хазина!

– Тыранса ярыу

– Йоҙроҡ ҙурлығындай ялтырауыҡлы һары таш

“Төньяҡ амурҙары” романы

– 1812  йылғы Ватан һуғышы

– “Любезники, любизар”

– Башҡорт яугиры Йәнтүрә

– Уҡ-һаҙаҡ

– Француз генералы де Марбо башҡорт атлыларын юғары баһалаған

«Башҡорттар китте һуғышҡа» романы

– “В бой, кавалеристы” гәзите

– Ҡалҡыулыҡ атаевсылар ҡулында

– Генерал-майор, Советтар Союзы Геройы

– Салауат тоҡомдары сигенә белмәй!

– 112-се Башҡорт кавалерия  дивизияһы командиры Миңлеғәле Шайморатов

Уйынды үткәреү методикаһы:

1. Әҙерлек:

– Я. Хамматовтың романдарын иҫкә төшөрөргә, ҡабатларға;

– уйынсыларға (йәки командаларға) пазлдар йыйылмаларын таратырға;

– уйынсыларҙы уйын ҡағиҙәләре менән таныштырырға.

2. Уйын процесы:

– уйынсылар пазлдар йыя;

– артабан уйынсылар роман тураһында фекер алыша, һорауҙарға яуап бирә ала;

– пазлды йыйыу буйынса ярыш ойошторорға була.

3. Рефлексия һәм фекер алышыу:

– ҡатнашыусылар менән уйындан алған тәьҫораттар тураһында әңгәмә ҡороу;

– романдарҙың йөкмәткеһе, персонаждары тураһында һорауҙарға яуап биреү;

– пазлдарҙағы һүрәттәр һәм роман тексы араһындағы бәйләнеште барлау.

Уйынды ҡулланыу варианттары:

• Шәхси уйын: уйынсы үҙе пазл йыя, романдың тасуирламаһын өйрәнә һәм һорауҙарға яуап бирә.
• Төркөм менән уйын: уйынсылар пазлды бергә йыя, фекерҙәре менән уртаҡлаша һәм романдың йөкмәткеһе тураһында фекер алыша. Төркөмдәр араһында ярыш ойошторорға мөмкин.
• Турнир: пазлдарҙы тиҙлеккә йыйыу буйынса ярыштар ойоштороу.  
• Белем биреү процесында ҡулланыу: уйынды әҙәбиәт дәрестәрендә, башҡорт яҙыусыларының ижадына арналған кластан тыш сараларҙа, шулай уҡ китапханаларҙа һәм мәҙәни үҙәктәрҙә балалар менән эшләгәндә ҡулланырға була.

Я. Хамматов романдары буйынса пазлдар йыйылмаһы — уҡыусыларҙы күренекле башҡорт яҙыусыһының ижады менән таныштырыуҙың,  интеллектуаль һәләттәрен үҫтереүҙең, уларға башҡорт әҙәбиәтенә һәм мәҙәниәтенә һөйөү тәрбиәләүҙең мауыҡтырғыс һәм һөҙөмтәле ысулы.

• «Я. Хамматов романдарында тарихи шәхестәр» темаһына тримино

Тримино уйынын белем биреү процесында ҡулланыу уҡыусыларҙың фекерләү ҡеүәһен, телмәрен,  хәтерен, күҙаллау һәләтен, ихтыяр көсөн үҫтерә.

Уйынды Я. Хамматов романдарында һүрәтләнгән тарихи шәхестәргә иғтибар йүнәлтеп ойоштороу тәҡдим ителә. Эш барышында уҡыусыларҙың тарих һәм әҙәбиәт буйынса белемдәре тәрәнәйә.

 Маҡсаттары һәм бурыстары:

1. Белемдеарттырыу: уйынсыларҙы Я. Хамматов әҫәрҙәрендә һүрәтләнгән тарихи шәхестәр менән таныштырыу. 
2. Тәнҡитлефекерләүҙе үҫтереү: әҙәби һәм тарихи факттарҙы анализларға һәм сағыштырырға өйрәтеү. 
3. Коммуникативкүнекмәләрҙе камиллаштырыу: уҡыусыларҙы фекер алышырға һәм үҙ ҡарашын дәлилләргә өйрәтеү.

Тримино Яныбай Хамматовтың “Төньяҡ амурҙары”, “Салауат”, “Тыуған көн”, “Башҡорттар китте һуғышҡа” романдарында осраған тарихи шәхестәрҙең исем-фамилиялары һәм аңлатмалары ингән 16  өсмөйөштән тора. Уйын VII – VIII кластар өсөн тәғәйенләнгән.

Уйынға әҙерлек:

– Я. Хамматовтың “Төньяҡ амурҙары”, “Салауат”, “Тыуған көн”, “Башҡорттар китте һуғышҡа” романдары менән танышып сығыу.

– Төркөмдәр төҙөү: ҡатнашыусыларҙы 3 – 4 кешенән торған командаларға бүлеү кәңәш ителә. 

Уйын процесы:

– тарихи шәхестәрҙең исем-фамилияларын аңлатмалары, портреттары менән дөрөҫ итеп тап килтереп, дөйөм өсмөйөш төҙөү;

– өсмөйөш төҙөлгәндән һуң, командалар менән һәр шәхестең тарихтағы урыны, уларҙың тормошондағы ғәжәп факттар һәм романда нисек һүрәтләнеүе тураһында ҡыҫҡаса әңгәмә ойошторорға мөмкин. 

Тримино ярҙамында уҡыуҙы заманса һәм ҡыҙыҡлыраҡ итергә мөмкин, был ҡатнашыусыларға тарихи шәхестәр һәм ваҡиғалар тураһында мәғлүмәтте яҡшыраҡ иҫтә ҡалдырырға һәм аңларға ярҙам итә.

1. М. Кутузов – русполководецы, дәүләт эшмәкәре, генерал-фельдмаршал.   2.  Йәнтүрә – 1812  йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугиры.
2. Буранбай – халыҡ улы, данлы ҡурайсы, йырсы.
3.  Ҡаһым түрә – 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы башҡорт полкы командиры.
4. В. Перовский –Ырымбур губернаторы.
5. М. Шайморатов – 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры.
6. Т. Кусимов – генерал-майор, Советтар Союзы Геройы.
7. Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин – гвардия лейтенанты, Советтар Союзы Геройы.
8. Али Карнай – башҡорт шағиры, “Ҡыҙыл атлылар” гәзите редакторы.
9. Иван Лепехин –  ғалим, крайҙы өйрәнеүсе.
10. Иога́нн Во́льфганг фон Гёте – немец шағиры.
11. Салауат Юлаев  – башҡорт халҡының милли батыры.
12. Василий Блюхер – Советтар Союзы маршалы.
13. Иван Твердышев – Белорет заводына нигеҙ һалыусы.
14. Юлай Аҙналин – Салауат Юлаевтың атаһы.
15. Александр Матросов – Советтар Союзы Геройы.
16. Кинйә Арыҫланов – башҡорт старшинаһы, абыҙ.
17. Емельян Пугачев – 1773 – 1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе.

Дөйөм алғанда, “Яныбай Хамматовтың тормошо һәм ижады” темаһына өҫтәл уйындары комплекты башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеү буйынса өҫтәлмә әсбап буласаҡ һәм уйындарҙа ҡатнашыусыларға күп ыңғай эмоциялар бүләк итәсәк, яңы белем бирәсәк.